Hakan Müştak

Diyelim ki elinizde 100 TL var ve bunu bir yıl süreyle vadeli mevduata yatırdınız. Yıl sonunda %40 faizle 140 TL’niz oldu. Kâr ettiğinizi düşünürsünüz, değil mi? Peki aynı dönemde aynı 100 TL’yi bir şirkete yatırmış olsaydınız ve %80 getiri elde etseydiniz — o zaman mevduattaki 40 TL kazancınız aslında 40 TL’lik bir kayıp demektir. Banka size para ödedi ama siz en iyi alternatifi kaçırdınız. İşte bu fark, ekonomistlerin
Fırsat Maliyeti (Opportunity Cost) dediği kavramın özüdür.

Fırsat maliyeti, bir kararı verirken vazgeçtiğiniz en iyi alternatifin değeridir. Bankanın size hesap ekstresinde gösterdiği rakam değil; o rakamın gölgesinde kalan ve hiçbir zaman faturanıza yansımayan sessiz kayıp.

Ekonomik Köken: Görünmeyen Maliyetlerin Bilimi

Bu kavramı ilk sistematik biçimde ele alan isim, 19. yüzyıl Avusturyalı iktisatçı Frédéric Bastiat’tır. Bastiat, “Görünen ve Görülmeyen” (Ce qu’on voit et ce qu’on ne voit pas, 1850) adlı eserinde iyi bir ekonomistin görevini şöyle tanımlar: Yalnızca gözle görülen sonuçları değil, kaçınılmaz olarak gizlide kalan sonuçları da hesaba katmak.

“Kötü bir iktisatçı yalnızca görünen etkiyi görür; iyi bir iktisatçı ise hem görünen hem de öngörülmesi gereken gizli etkileri görür.”
— Frédéric Bastiat

Bugün bu kavram yalnızca para yönetimiyle sınırlı değil. Zaman, dikkat, enerji ve kariyer gibi sınırlı kaynakların her biri için fırsat maliyeti vardır. Ve bu maliyet, çoğu zaman hiçbir faturada görünmez.

18 Yaşında Bir Karar: Hangi Oyunu Oynuyorsun?

Şöyle bir senaryo düşünelim. Sınav döneminde bir hafta sonu var önünüzde; 16 saat boş zaman.
Seçenekler net:

• Arkadaşlarla online oyun oynamak
• Bir yazılım kursunu tamamlamak
• Serbest çalışarak (freelance) ufak bir proje teslim etmek

Oyunu seçtiğinizde, faturada şunu görürsünüz: Sıfır lira harcandı. Ama görünmeyeni hesapladığınızda tablo değişir; o 16 saatte teslim edilebilecek proje, edinilecek beceri, zihne yerleşecek alışkanlık — bunların hepsi fırsat maliyetinizin içindedir.

Burada yapılan hatanın adı, davranışsal ekonomide “Sıfır Fiyat Etkisi”dir (Zero Price Effect). Bedavaya gelen bir şey, beraberinde gelen fırsat maliyetini gizler. Arkadaşların oyun daveti size bir liraya mal olmaz; ama o saatlerin gerçek faturası zihinde hiç hesaplanmaz.

Genç bir insan için fırsat maliyetinin asıl trajedisi şudur: Zaman, ilerleyen yıllarda paranın satın alabileceği en nadir kaynağa dönüşür. Bugün 18 yaşında yatırım yapmadan geçirilen bir yıl, 30’lu yaşlarda katbekat ağır bir maliyetle geri döner — yetenek açığı, deneyim eksikliği ya da kaçırılmış bir ağ olarak.

Kurumsal Dünyada Fırsat Maliyeti: Yöneticinin Sessiz Kayıpları

Orta düzey bir yöneticisiniz. Haftanın 5 günü, ortalama 4 saatinizi toplantılarda geçiriyorsunuz. Takvim dolu görünüyor; yani verimlisiniz. Değil mi?

Stanford Üniversitesi araştırmaları, organizasyonlardaki toplantı kültürünü şaşırtıcı bir veriyle özetler: Üst düzey yöneticilerin zamanının %70’i toplantılarda harcanır; bunların büyük bölümü ise e-posta ya da kısa bir asenkron bildirimle halledilebilecek konulardır.

Peki bu 20 saatin fırsat maliyeti nedir?

• Ekibinizle bire bir yapamadığınız mentorluk görüşmeleri
• Derinlemesine yapamadığınız pazar analizi
• Taslaması yarım kalan stratejik roadmap
• Ve belki de en değerlisi: Düşünmek için zaman

“Meşgul olmak ile üretken olmak arasındaki fark, genellikle bir takvime bakınca anlaşılır.”
— Cal Newport, Deep Work

Burada çarpıcı olan şu: Bir yöneticinin her “evet” dediği toplantı, başka bir şeye “hayır” demesi demektir. Ama kurumsal kültürde “hayır” söylemek, çoğu kez isteksizlik ya da işbirliği eksikliği olarak algılanır. Bu algı, fırsat maliyetini görünmez kılan kurumsal bir yanılgıdır.

Batık Maliyet ile Fırsat Maliyetini Karıştırmak: Klasik Tuzak

İki kavramı birbiriyle karıştırmak son derece yaygın bir hatadır.

Batık maliyet (Sunk Cost), geçmişte yapılmış ve geri alınamaz harcamadır. Fırsat maliyeti ise bugün verdiğiniz kararın geleceğe yansıyan bedelidir.

Somutlaştıralım: Bir şirket, iki yıldır geliştirdiği bir yazılım projesine 3 milyon TL harcadı. Proje artık pazarda karşılık bulmayacak, bunu veriler söylüyor. Ama yönetim “Bu kadar kaynağı çöpe atamayız” diyerek projeye yatırım yapmaya devam ediyor.

Bu, batık maliyet yanılgısıdır. Asıl fırsat maliyeti sorusu ise şudur: “Bu 3 milyon TL’yi bugün nereye yatırsaydık en yüksek değeri elde ederdik?” Geçmiş artık değiştirilemez; ama önümüzdeki kararlar hâlâ bizim elimizde.

Gerçek Hayattan Bir Vaka: Reed Hastings ve Blockbuster

1997 yılında Reed Hastings, Blockbuster’dan geç iade ettiği bir film için 40 dolar ceza ödedi. Bu öfkeyle değil, bir soruyla eve döndü: “Ya abonelik sistemiyle çalışsaydık?”

O düşünce, Netflix’in tohumunu attı.

Blockbuster aynı dönemde ne yapıyordu? Fiziksel mağaza ağını büyütmek için milyonlarca dolar harcıyor, perakende kirasını optimize etmeye çalışıyordu. Netflix’i satın alma teklifi 2000 yılında 50 milyon dolara geldi; Blockbuster reddetti. Geriye dönüp bakıldığında, o red kararının fırsat maliyeti astronomik rakamlara ulaştı.

Blockbuster’ın yöneticileri kötü insanlar değildi. Sadece yanlış soruyu soruyorlardı: “Bugün ne kadar kâr ediyoruz?” Doğru soru şuydu: “Bu kaynakları en verimli şekilde neye yönlendirmeliyiz?”

Fırsat Maliyetini Hesaba Katmak: Pratik Bir Çerçeve

Fırsat maliyeti bilinci geliştirmek için birkaç pratik alışkanlık son derece işe yarar.

1. Her büyük karar için “en iyi alternatif” sorusunu sorun. Bir projeye “evet” demeden önce kendinize şunu sorun: Bu kaynakla (zaman, para, enerji) yapabileceğim en değerli şey nedir?

2. Zamanınızı görünür kılın. Haftanın sonunda, harcadığınız zamana bakarak değil, harcayamadığınız zamana bakarak değerlendirme yapın. Hangi fırsatlar geri plana itildi?

3. “Bedava” sandığınız şeyin maliyetini hesaplayın. Sıfır liraya katıldığınız bir etkinlik, o saatte yapabileceklerinizin fırsat maliyetini taşır. Bedavası yoktur.

4. Kurumsal kararları geçmiş yatırımdan bağımsız değerlendirin. “Bu kadar harcadık” sorusu değil, “buradan en iyi çıktıyı nasıl elde ederiz” sorusu yol gösterici olmalı.

Görünmeyen Faturalar En Ağır Olanlardır

Fırsat maliyeti, hiçbir hesap ekstresinde görünmez. Bankanız size ödediğiniz faizi yazar; kaçırdığınız yatırım getirisini yazmaz. İnsan kaynakları departmanınız harcanan saatleri raporlar; harcanamayan odak zamanını raporlamaz. Okul not karnesi aldığınız dersleri gösterir; alamadığınız becerileri göstermez.

Oysa gerçek karar kalitesi, tam da bu görünmeyenleri hesaba katma becerisinden doğar. İster 18 yaşında bir üniversite öğrencisi olun, ister 40 yaşında bir orta kademe yönetici — en iyi kararları verenler, yalnızca önlerindeki seçeneği değil, vazgeçtikleri alternatifi de görebilenlerdir.

“Bir şeyin maliyeti, bunun için vazgeçmek zorunda kaldığınız şeydir.”
— N. Gregory Mankiw, Ekonominin On İlkesi

Takviminizdeki bir sonraki toplantıya “evet” demeden önce, ya da o akşam ekrana oturmadan önce, kendinize tek bir soru sorun: Bu saatin fırsat maliyeti nedir?

Cevabı bilmek zorunda değilsiniz. Ama soruyu sormak, başlı başına bir fark yaratır.

 

Hakan Müştak
Kendime Notlar @2026