Hakan Müştak

İran’dan yükselen gösteri görüntülerinde, hatta dünyanın dört bir yanında, ülkelerin başkentlerindeki iran halkının yürüyüşlerinde, kalabalığın ortasında alışılmadık bir bayrak gösterdi babam bugün. Mor zemininin üzerinde sekiz köşeli bir yıldız, kenarlarından sarı, kırmızı ve mor saçaklar sarkan, bugün dünyanın hiçbir devletinin resmî bayrağında göremeyeceğiniz türden bir sancak. İlk bakışta antika bir tiyatro kostümü gibi, eski bir filmin sahne aksesuarı gibi. Ama tutuluş biçimindeki o ciddiyet, taşıyanların yüzündeki ifade, etrafında dalgalanan kalabalığın ona gösterdiği saygı, “bu, herhangi bir bayrak değil” dedirtti. Biraz üzerine konuşsakta babamla, beynimi kurcalamaya başladı…

Tabii ki peşine düştüm. Karşıma “Derafş-i Kâvyânî” çıktı: Türkçesiyle Kâve’nin Sancağı. Ve hemen ardından şunu fark ettim — bu sembolün arkasındaki hikâye, neredeyse Türkçe kaynaklarda hak ettiği biçimde anlatılmamış. Oysa modern bir meydanın tam ortasında, akıllı telefonların ışığı altında dalgalanan o bayrağın, kelimenin tam anlamıyla iki bin yıldan eski bir hafızası var. Üzerinde Şehnâme’nin tortusu, Sasani saraylarının tütsüsü, Kâdisiye savaş alanının tozu, Horasan dağlarının rüzgârı, ve nihayet Tahran’ın, Tebriz’in, Şiraz’ın göz yaşartıcı gaz dumanı bir arada duruyor.

Bu yazıda, o sancağı taşıyan adamın elindeki önlükten başlayıp, kalabalığın elinde tekrar yükseldiği bugüne kadar uzanan yolculuğu elimden geldiğince anlatmak istiyorum.

Şehnâme’nin Karanlık Eşiğinde: Cemşid’in Düşüşü

Hikâyeyi anlamak için önce, onu bize taşıyan kitabı tanımak gerekiyor: Firdevsî’nin Şehnâme’si. Onuncu yüzyılın sonunda, Tûs şehrinde yaşayan bu şair, Arap fethinden sonra eriyip yok olmaya yüz tutan İran kültürel hafızasını otuz yıl boyunca tek başına yeniden derledi. Sonuç, elli bini aşkın beyitlik devasa bir epik şiirdi — dünyanın yaşayan bir tek dilde yazılmış en uzun manzum eserlerinden biri. Firdevsî, kendi deyişiyle, “Acem dilini bu kitapla yeniden dirilttim.”

Şehnâme’nin ilk bölümleri tarih değil, mitolojidir. Pîşdâdîler diye bilinen kadim hanedanın hükümdarları, insanlığa ateşi, dokumayı, demirciliği, takvimi öğreten kahramanlardır. Bu hanedanın dördüncü kralı Cemşid, yedi yüz yıl boyunca İran’ı bir altın çağ içinde yönetir. Onun döneminde hastalık yoktur, savaş yoktur, ölüm uzaktır. Ama uzun saltanatın sonunda Cemşid’in içinde bir şey çatlar: kendini tanrılarla aynı kefede görmeye başlar. Kibir, zaferin gölgesinde sessizce büyüyen bir kanserdir. Krallık ışığı, yani İranlı krallara meşruiyet veren o kutsal farr aurası, bir gün gelir Cemşid’in başından çekilip alınır.

İşte tam bu boşluğun kıyısında, hikâyemizin gerçek zalimi sahneye çıkar.

Dahhâk’ın Omuzlarındaki Yılanlar

Dahhâk, Şehnâme’de Arap diyarından gelen genç bir prens olarak tasvir edilir. Yakışıklıdır, akıllıdır, ama içi karanlığa açıktır. Karanlığın efendisi Ehrimen — Zerdüşt mitolojisinin bütün kötülüklerini şahsında toplayan bu varlık — Dahhâk’ın bu açık kapısını fark eder ve içeri sızar.

Önce ona bir öğüt verir: babanı öldür, tahta sen geç. Dahhâk bu öğüdü dinler. Sonra Ehrimen, kılık değiştirip mükemmel bir aşçı olarak Dahhâk’ın sarayına girer. Genç krala daha önce hiç tatmadığı yemekler — etler, baharatlı soslar, kanlı sofralar — sunar. Eski İran’da hayvan eti yenmezdi; bu, Ehrimen’in genç krala yaptığı ahlaki kirletmenin sembolik yüzüdür. Sofrasından memnun kalan Dahhâk, ona ne dilerse dileyebileceğini söyler. Ehrimen tek bir şey ister: hükümdarın iki omzunu öpmek.

Dudaklar omuzlara değer ve aşçı kaybolur. Ama o iki noktada, kısa süre sonra iki kara yılan büyümeye başlar. Onları kesseler tekrar çıkarlar. Ve bu yılanlar — günde iki gencin beynini tüketmeden — duramazlar.

Dahhâk artık sadece kötü bir kral değildir. O, yılan-kraldır. İran tahtına oturur ve bin yıl boyunca, her gün, ülkesinin gençlerinden ikisinin başını saraya getirilmesini emreder. Şehnâme’nin satırlarında, ülkenin üzerine çöken karanlık o kadar yoğun anlatılır ki, sözüm ona güneş bile bu ülkede ışımayı reddeder. Dahhâk’ın saltanatı, sadece bir tiranlık değil, bir kozmik bozuluştur — ışığın karanlığa, düzenin kaosa, adaletin keyfiliğe yenik düştüğü bir dönemdir.

Bir Demircinin Sabırla Biriktirdiği Öfke

Aslında ben bir türkçe kaynak olsun diye uzun uzun yazıyorum ama bakıp çıkacaklar için burası önemli; Dahhâk’ın krallığında, Kâve adında basit bir demirci yaşar. Her sabah ocağını yakar, demiri döver, ailesine ekmek getirir. Bütün arzusu budur. Ama yılan-kralın gündelik kan vergisi, Kâve’nin kapısını da bir gün çalar — sonra bir gün daha, bir gün daha. Şehnâme’nin farklı versiyonlarında sayı değişir; bazı kayıtlarda Kâve’nin on yedi çocuğundan on altısını kaybettiği söylenir. Hangi sayı doğru olursa olsun, anlatının duygusal merkezi aynıdır: bu adam, evlatlarını birer birer toprağa gömmüştür ve son evladını da almaya geldikleri gün, içinde bir şey kırılır.

Ama Kâve’nin tepkisi sıradan bir baba çığlığı değildir. Saraya gider. Mahkeme salonunun ortasında, Dahhâk’ın huzurunda durur. Kralın askerleri önüne bir belge uzatır — mahzar denilen bir tutanak, ülkenin ileri gelenlerinin imzasıyla, Dahhâk’ın “adil bir hükümdar” olduğunu tasdik eden bir kâğıt. Kâve’nin de bunu imzalaması, son oğlunun karşılığında ona sunulan ücrettir.

Demirci belgeyi okur ve yırtar. Yıllardır biriktirilmiş öfkenin sözcüklere döküldüğü bir konuşma yapar; sonra oğlunun elinden tutar ve saraydan çıkar. Bu çıkış, Şehnâme’nin en sahnesel anlarından biridir.

Kâve sokağa varır varmaz, üzerinde her gün demir döverken giydiği kalın deri önlüğü çıkarır. Bir mızrağın ucuna geçirir. Ve onu havaya kaldırır.

İşte tam o anda, tarihin en uzun ömürlü siyasi sembollerinden biri doğmuştur.

Önlüğün Sancağa Dönüşmesi

Kâve’nin ucu sivri bir mızrağa geçirilmiş kararmış deri önlüğü, sokaklarda ilerledikçe arkasına insan toplamaya başlar. Önce bir mahalle, sonra bir kasaba, sonra bir vilayet. Saraydan kaçıp dağlara sığınmış olan meşru veliahd Feridun’un haberi alınır; halk demircinin bayrağının altında onun saflarına katılır. Sonunda Dahhâk, kendi sarayında kıstırılır. Feridun onu öldürmez — Şehnâme’nin tuhaf incelikli mitolojisinde, bazı kötülüklerin yok edilmesi mümkün değildir, sadece zincire vurulması mümkündür. Yılan-kral, Demâvend Dağı’nın derinliklerinde bir mağaraya bağlanır ve dünyanın sonu gelene kadar orada inlemeye mahkûm edilir. Bugün hâlâ Tahran’dan bakan bir gözün gördüğü o karlı zirve, mitolojide Dahhâk’ın hapishanesidir.

Kâve’nin önlüğü ise zafer kazanmıştır. Bir daha asla düşürülmez. Yeni hükümdar Feridun, onu altın iplikle işletir. Üzerine kıymetli taşlar — yakut, zümrüt, inci — diktirilir. Mor bir zemin eklenir; mor, antik dünyada krallığın rengidir. Önlük artık bir önlük değil, bir devlet sembolüdür: Derafş-i Kâvyânî, yani Kâve’nin Sancağı. “Derafş” Farsça’da bayrak, “kâvyân” ise “Kâve’ye ait” demektir.

Şehnâme’nin verdiği mesaj, bu noktada çok katmanlıdır. Bu sancak bir kralın kişisel armasından değil, bir halkın isyanından doğmuştur. Onu havaya ilk kaldıran bir aristokrat değil, bir zanaatkârdır. Üzerindeki şekil bir hanedan amblemi değil, demircinin günlük emeğinin ekşi terini içmiş bir önlüktür. İran’a sonradan gelecek bütün hükümdarlar — krallar, şahlar, imparatorlar — bu sancağı taşıyacak, ama onu miras olarak değil, emanet olarak taşıyacaklardır. Çünkü Derafş-i Kâvyânî bir tahtın değil, bir sözleşmenin sembolüdür: zalim bir kral çıkarsa, halkın ona karşı kalkma hakkı vardır.

Sasanilerin Mücevherli Yıldızı

Şehnâme’nin mitolojisinden tarihin sahasına geçtiğimizde, sancağın izini sürmek zorlaşır ama büsbütün kaybolmaz. Akademisyenler arasında en yaygın görüş, Derafş-i Kâvyânî’nin gerçek bir nesne olarak Part İmparatorluğu (MÖ 247 – MS 224) döneminde imparatorluk sancağı işlevi gördüğü yönündedir. Pompeii’de bulunan ünlü İskender Mozaiği’nde, III. Darius’un savaş arabasının arkasında dalgalanan bayrağın bu sancak olabileceğini öne süren araştırmacılar vardır.

Ama Derafş-i Kâvyânî’nin ihtişam çağı şüphesiz Sasaniler’dir (MS 224–651). Bu hanedan, imparatorluk için bilinçli bir biçimde bir sembol mimarisi inşa etti ve sancak, bu mimarinin tepe noktasıydı. Tarihçilerin Arap kaynaklarından derlediği tasvirlere göre Sasani sancağı şöyle görünüyordu: yaklaşık beş metreye sekiz metre boyutunda devasa bir kumaş, mor bir zemin, üzerine altın ve gümüş ipliklerle işlenmiş sekiz köşeli bir yıldız (Farsça akhtar), kenarlardan sarkan kırmızı, sarı ve mor üç renkli saçaklar. En çarpıcı yanıysa şuydu: sancağın üzerine, asırlar boyunca her başarılı seferden sonra yeni mücevherler eklenmişti. Sasani devlet hazinesinin bir kısmı, kelimenin tam anlamıyla bu sancağın üzerine işlenmişti.

Derafş-i Kâvyânî bir savaş alanına götürüldüğünde, ordunun moralini yükselten ritüel bir nesneydi; ama aynı zamanda bir tür yürüyen hazineydi de. Onu taşımakla görevlendirilen muhafızlar imparatorluğun en güvenilir askerleriydi. Sancak savaş alanında düşerse, ordunun düştüğü kabul edilirdi.

Kâdisiye’de Kayboluş: 636 İlkbaharı

Bu denkleme bir gün, beklenmedik biçimde, çöl tarafından gelen yeni bir güç eklendi. Sasani İmparatorluğu, son hükümdarı III. Yezdigerd döneminde uzun bir iç savaşlar ve veba salgınları silsilesinden çıkmış, hâlâ büyük ama yorgun bir devletti. 632’de Hz. Muhammed’in vefatından sonra Arap yarımadasından dalga dalga yayılan İslam orduları, Bizans’ı kuzeyde sıkıştırırken İran’a doğru da ilerliyordu.

Kâdisiye, bugünkü Irak topraklarında, Fırat’ın güneyinde küçük bir ovaydı. 636 yılının baharında, dört gün süren kanlı bir muharebede, Sa’d ibn Ebî Vakkâs komutasındaki Arap ordusu Sasani başkomutanı Rüstem Ferruhzad’ı yendi. Rüstem öldürüldü; ordu dağıldı; ve İran ordularının önünde dalgalanan o devasa, mücevherli, mor sancak Arapların eline geçti.

Kaynaklar bu noktadan sonra acı bir tasvir sunar: galip komutanlar, sancağın üzerindeki bütün kıymetli taşları söktüler ve aralarında paylaştılar. Mor kumaş yırtıldı; altın ve gümüş işlemeler eritildi. İran’ın bin yıllık imparatorluk sancağı, dört gün içinde, ganimet listesinde bir kalem haline geldi.

Bu, sadece bir bayrak kaybı değildi. İran kültürel hafızasında Kâdisiye, bir çağın kapandığı yerdir. Sasani devleti birkaç yıl daha resmen ayakta kalsa da, asıl darbe sancakla birlikte inmişti. Yezdigerd doğuya doğru kaçtı, sonunda Merv yakınlarında bir değirmenci tarafından — Şehnâme’nin acı dolu son sayfalarında anlatılır — birkaç gümüş sikke için öldürüldü. İmparatorluk bitmişti.

Külünden Doğan Sembol: İran Aralığı

Ama semboller, fiziksel nesnelerinden bağımsız yaşamaya devam ederler. Sancağın kumaşı yırtıldı, taşları çalındı, ama Şehnâme’deki hikâyesi yaşamaya devam etti. İki yüz yıl boyunca İran, Emevî ve Abbâsî halifelerinin bir vilayeti olarak yönetildi; ama dokuzuncu yüzyılın ortasından itibaren, doğu İran’da yerel hanedanlar bu hâkimiyeti adım adım sarsmaya başladı. Tarihçiler bu döneme “İran Aralığı” (Iranian Intermezzo) der: Arap fethi ile Selçuklu fethi arasındaki, İran kültürel ve siyasi diriliş çağı.

Bu çağın en sembolik figürlerinden biri, bir Sîstanlı bakırcı çırağı olan Yâkub bin Leys es-Saffâr’dır. Yâkub, dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında, küçük bir milisle başladığı yürüyüşle önce doğu İran’ı, sonra Afganistan’ı, sonunda da bir kısım Mezopotamya’yı ele geçirdi. Bağdat’a kadar yürüdü; halifeyi Abbâsî tahtında titretti.

Yâkub bin Leys, kendisinin bir zanaatkâr çocuğu olduğunu hiç saklamadı — tam tersine bunu siyasi sermayeye çevirdi. Halifeye gönderdiği bir mektupta, kendi adına yazdırılmış şu mısra dikkat çekiciydi: Benimle Kâve’nin sancağı vardır; onunla milletleri yöneteceğimi umuyorum. Bu, sadece edebi bir gönderme değildi. Yâkub, bir bakırcı çocuğu olarak, bir demirci tarafından dikilmiş efsanevi sancağın altında yürüdüğünü iddia ediyordu. Mesajı netti: ben de Kâve gibi, halkın içinden çıkan ve zorbaya kafa tutan biriyim.

Sancağın somut nesnesi yoktu artık; ama hatırası, bir hanedanın siyasi meşruiyetini taşıyabilecek kadar diriydi. İran Aralığı boyunca pek çok yerel hanedan, kendisini sembolik olarak Kâve’nin mirasçısı ilan etti. Şehnâme tam da bu çağın ürünüdür: Firdevsî, kaybolan bir uygarlığın hikâyesini, dirilen bir uygarlığın okuyucularına anlatıyordu.

Modern Çağın Sembol Arayışı

Selçuklu, Moğol ve Timurlu fetihleri, Türkî hanedanların Orta Asya’dan getirdiği yeni semboller — kartal, ay-yıldız, çift başlı arslan — Derafş-i Kâvyânî’yi yüzyıllarca arka plana itti. Safevî döneminde aslan ve güneş motifi, sonra Kaçar döneminde resmî bayrağa bağlanan bu motif, İran’ın yeni amblemleri haline geldi.

Ama on dokuzuncu yüzyılda bir şey oldu: İranlı aydınlar, Avrupa milliyetçiliklerinden ilham alarak kendi “ulusal kökenlerini” yeniden keşfetmeye başladılar. Şehnâme, bir mit kitabı olmaktan çıkıp bir milli kimlik anayasası gibi okunmaya başlandı. Bu süreçte Kâve’nin figürü ve sancağı yeniden gündeme geldi — özellikle Mirza Feth Ali Ahundzâde gibi düşünürler tarafından, “zorbalığa karşı halk direnişinin” evrensel sembolü olarak yorumlandı.

1979 İslam Devrimi’nden sonra, İran’ın resmi bayrağı yine değişti — yeşil, beyaz ve kırmızı zemin üzerinde stilize bir “Allah” yazısı eklendi. Bu yeni bayrak, devrimi destekleyenlerin amblemiydi. Ama devrime muhalefet edenlerin elinde, çok geçmeden iki eski sembol yeniden boy göstermeye başladı: bir tanesi, Pehlevî hanedanının aslan-güneş armalı eski bayrağı; diğeri ise, çok daha eski, çok daha kök derinlikli bir başkası — Derafş-i Kâvyânî.

Bu son seçim manidardı. Çünkü şah dönemi bayrağı bir hanedanı temsil ediyordu; muhalefetin önemli bir kısmı ise bir hanedan altında değil, bir başka şey adına direniyordu. Derafş-i Kâvyânî, hiçbir hanedanın değil, sadece Kâve’nin — yani sıradan bir demircinin — sancağıydı. Onun altında durmak, “bize zorba bir kral değil, bir cumhuriyet de yakışır” demenin, eski mitolojiden aktarılmış en eski biçimiydi.

2022: Sancağın Yeniden Yükselişi

Ve 16 Eylül 2022. Tahran’da, Mahsa Amini adlı 22 yaşında Kürt asıllı bir genç kadın, “uygunsuz başörtüsü” gerekçesiyle “irşad polisi” tarafından gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybetti. Resmî açıklama bir kalp krizinden bahsediyordu; ailesi ve görgü tanıkları, polis aracında dövüldüğünü söylüyordu. Tomografi sonuçları kafatasında travma izleri gösteriyordu. Yanlış hatırlamıyorsam sonra görüntüleri de çıktıç

Mahsa’nın ölümünün ardından İran’da patlak veren protestolar, ülkenin 1979 devriminden bu yana gördüğü en geniş çaplı toplumsal hareket oldu. Yüzden fazla şehre yayıldı; insan hakları örgütlerinin tahminlerine göre 500’ü aşkın gösterici hayatını kaybetti, on dokuz binin üzerinde insan tutuklandı. Sloganı, sade ve yıkıcıydı: Zen, Zendegî, Âzâdî — Kadın, Yaşam, Özgürlük.

Ve bu protestoların kalabalığında, iki bin yıllık bir bayrak yeniden açıldı. Tahran’ın, Saggız’ın, Meşhed’in, Şîraz’ın sokaklarında; ve aynı zamanda Berlin’in, Toronto’nun, Los Angeles’ın diaspora yürüyüşlerinde; mor zemin, sekiz köşeli yıldız, üç renkli saçaklar yeniden göründü.

Bunun manidarlığını fark etmek için, sembolün tarihini bilmek gerekiyor. Derafş-i Kâvyânî, modern İran’da, ne tek başına bir laiklik bayrağıdır, ne de bir restorasyon talebidir. Onun anlamı, doğduğu hikâyenin DNA’sında saklıdır:

Bu sancak, bir kadının ya da bir gencin canını alan bir devlete karşı kaldırılmış bir önlüktür. Demirci Kâve’nin kaldırdığı önlük gibi, sokağın gündelik emekçisinin elindeki sıradan bir nesnenin nasıl bir devleti sarsabileceğinin sembolüdür. Ve içerdiği vaat, çok daha eskidir devletten: bir hükümdar evlatlarımızı kurban etmek için gelirse, biz kafa kaldırma hakkını üzerimizde taşıyoruz.

Üzerinde bir hanedan arması yok; üzerinde din yok; üzerinde bir lider yüzü yok. Sadece bir yıldız var, bir önlüğün hatırası var, ve birkaç bin yıllık bir hafıza var.

Bu, ilk büyük geri dönüştü. Ama hikâye burada bitmedi — tam tersine, üç buçuk yıl sonra çok daha ağır bir kıvrıma girdi.

Aralık 2025 – Ocak 2026: Sancağın Bugüne Kadarki En Ağır Yükü

Mahsa Amini protestolarından sonraki üç yıl boyunca İran ekonomisi, çatlağı yavaş yavaş büyüyen bir baraj gibi davrandı. Haziran 2025’te İsrail’le yaşanan on iki günlük çatışma riyalin değer kaybını uçurum noktasına taşıdı; 2025’in son aylarında resmi enflasyon %42’yi aşmış, gıda fiyatları bir önceki yıla göre %72, sağlık ve ilaç giderleri %50 artmıştı. Doların karaborsa kuru 1,5 milyon riyale ulaştığında, sıradan bir Tahran ailesinin maaşı kelimenin tam anlamıyla bir hafta dayanmıyordu. Bardağı taşıran damla, 28 Aralık 2025 sabahı, Tahran’ın asırlık Kapalı Çarşı’sının esnafının kepenkleri sessizce indirmesiyle düştü.

İlk başta bir esnaf grevi gibi başlayan hareket, birkaç gün içinde İran’ın 31 vilayetinin tümüne yayıldı. Üniversite öğrencileri, fabrika işçileri, Tahran merkezindeki meyve-sebze halinin çalışanları, hatta rejime tarihsel olarak yakın duran bazı dini grupların gençleri katıldı. Sloganlar birikmiş yılların kabuğunu kırıyordu: “Marg bar diktâtor” — diktatöre ölüm. Şehid Beheşti Üniversitesi öğrencileri kısa ve sert bir bildiri yayımladı: bu suç düzeni geleceklerini kırk yedi yıldır rehin tuttuğunu, reformla ya da yalan vaatlerle değişmeyeceğini söylüyorlardı.

Sonra 8 Ocak 2026 sabahı geldi.

O sabah ve ertesi gün yaşananlar için tarih henüz uygun bir kelime üretmiş değil. Kaynaklar, rakamlar, anlatılar arasında devasa farklar var; ama bütün ciddi gözlemciler son kırk yedi yılın en kanlı iki gününün yaşandığı konusunda hemfikir. Britannica’nın aktarımıyla bazı gözlemciler bu olaya “İran’ın Babi Yar’ı” demeye başladı — 1941’de Nazilerin Kiev yakınlarında gerçekleştirdiği toplu kıyıma yapılan bir göndermeyle.

Rakamlardaki uçurum başlı başına bir hikâyedir. İran hükümeti şubat başı itibariyle resmî ölü sayısını 3.117 olarak açıkladı. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA) 5 Şubat 2026’ya kadar 7.015 ölümü ad ad belgeleyebildi; ek 11.744 vakanın incelemesi sürüyordu. Iran International yayın kurulunun bağımsız listesi 6.634 ölüm içeriyordu — ve dikkat çekici biçimde, bu liste ile hükümet listesi arasında yüzden az isim ortaktı. Çok daha karanlık tarafta ise Time, The Guardian ve Iran International gibi yayın organları, yerel sağlık görevlilerine dayanarak yalnızca 8-9 Ocak iki gününde 30.000 ile 36.500 arasında insanın öldürülmüş olabileceğini bildirdiler; İran Sağlık Bakanlığı’nın sızdırılan iç tahmini bile bu hattı doğruluyordu. Birleşmiş Milletler İran Özel Raportörü Mai Sato, 16 Ocak 2026’da en az 5.000, bazı tıbbi kaynaklara göre 20.000’e yakın kişinin hayatını kaybetmiş olabileceğini açıkladı.

Bu uçurum tesadüf değildi. 8 Ocak günü İran hükümeti ülke çapında interneti tamamen kesti — sadece sosyal medyayı değil, ülke dışıyla her türlü görsel ve sesli iletişimi. Karanlık, krizi bastırmak için değil, kayıtları silmek için kullanıldı. Amnesty International’ın aynı dönemde yayımladığı raporlara göre güvenlik güçleri çatılardan, camilerden, hatta evlerin tepelerinden göstericilere ateş açıyor, çoğu zaman doğrudan baş ve gövdeyi hedef alıyordu. Eski bir İçişleri Bakanlığı yetkilisinin sonradan ifşa ettiğine göre, rejim iki spesifik taktik uygulamıştı: “lider avı” diye adlandırılan operasyonda Devrim Muhafızları’nın sivil giyimli ajanları protesto saflarına sızıp anahtar isimleri işaret etmiş; sonra bu kişiler ya yakın mesafeden tabancayla, ya çatı keskin nişancıları tarafından tek atışla devre dışı bırakılmıştı. “Kalabalık yönlendirme” adı verilen ikinci taktikte ise göstericiler kasıtlı olarak pusu kurulmuş sokaklara yöneltilmişti.

Ve işte tam o günlerde — internet ışıklarının söndüğü, hastanelerin yaralılarla taştığı, sokakların ürkütücü bir sessizliğe gömüldüğü o haftalarda — Derafş-i Kâvyânî hem İran sokaklarında dalgalanmaya devam etti hem de dünyanın dört bir yanına yayıldı. Mahsa Amini günlerinde ilk büyük geri dönüşünü yapan sancak, bu kez çok daha bilinçli, çok daha yoğun bir biçimde meydanlardaki ağırlığını koydu. 1979 öncesi Pehlevî dönemi aslan-güneş bayrağı ve daha az bilinen Derafş-i Şâhbâz gibi diğer arkaik sembollerin yanında, Kâve’nin sancağı kalabalıkların üzerinde yeniden yükseldi.

Diaspora tepkisi tarihte eşi görülmemiş ölçeklere ulaştı. Reza Pehlevî’nin (eski Şah’ın oğlu, sürgündeki muhalefetin en görünür figürü) 14 Şubat’ı küresel dayanışma günü ilan etmesinin ardından, sadece o tek günde Münih’te 250.000’den fazla kişi sokağa çıktı — bu rakam Avrupa tarihindeki en kalabalık İran odaklı gösterinin rekoru olarak kayıtlara geçti. Toronto ve Los Angeles’taki paralel mitingler de 350.000’er kişiyi topladı. 11 ile 20 Ocak arasındaki on günde tek başına Almanya’da 27 ayrı miting düzenlendi. Ve bu kalabalıkların görüntülerinde, akıllı telefon kameralarının çerçevesinden bakan herkes aynı şeyi gördü: mor zemin, sekiz köşeli yıldız, üç renkli saçaklar, mızrağın ucunda asılı bir önlüğün iki bin yıllık hafızası.

Bu sancağın o anda taşıdığı sembolik yük çok katmanlıydı. İçeride internetin kesik olduğu o haftalarda, dışarıdan içeriye sinyal gönderme arayışındaydı diaspora. Rejimin uyguladığı blackout sadece dijital değildi — protestocuları yalnızlığa, görünmezliğe, kayıt dışı bir “yok”luğa mahkûm etmeye yönelik bir taktikti. Bu yalnızlığa karşı koymanın yollarından biri, binlerce kilometre öteden bile olsa, aynı sancağı kaldırmaktı. Almanya’nın, Kanada’nın, Avustralya’nın meydanlarında her yükselen Derafş-i Kâvyânî, Tahran’a fiziksel olarak ulaşamasa bile, Tahran’a ulaşamamış olmanın utancını paylaşan bir ses gibiydi.

Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyân 11 Şubat’ta katliam için ulusa kamuoyu önünde özür diledi — Devrimden bu yana hiçbir İran cumhurbaşkanının yapmadığı bir jestti bu. Dini Lider Ali Hamaney ise 17 Ocak’taki konuşmasında “binlerce” kişinin öldüğünü kabul etti, ama sorumluluğu Donald Trump’a ve “Amerikan-İsrail bağlantılı kışkırtıcılara” yıkmaya çalıştı. 21 Şubat’ta yeni akademik dönemin başlangıcıyla birlikte üniversitelerde ikinci bir öğrenci dalgası başladı; bu dalgada öne çıkan slogan, “şah ya da molla, hepsine ölüm” değil, açıkça “Pehlevî gelsin, Hamaney gitsin” idi. Bu, çok eski bir hanedan tartışmasının yeniden açılması demekti.

İşte tam burada Derafş-i Kâvyânî’nin bin yıllık taşıdığı yük yine devreye girdi. Çünkü o sancak — yazının buraya kadar takip ettiğimiz hattan da görüldüğü gibi — ne molla rejiminin, ne Pehlevî hanedanının, ne de tek bir muhalefet cephesinin tekelinde. Üzerinde Kâve’nin önlüğünden başka bir şey yok. Dolayısıyla 2026’nın karanlık ocak ayında o bayrağı kaldıran bir gencin “bir krala karşı bir başka kralı” seçtiğini söylemek mümkün değil. Şehnâme’nin sayfasından bugüne taşınan ses farklıdır: mesele kralın değişmesi değil; mesele, evlatlarımızı kurban olarak isteyen herhangi bir krala karşı durulması. Bu cümlenin altı, 8-9 Ocak’tan sonra çok daha kalın bir kalemle çizilir oldu.

Bir Sembolün Hafızası, Bir Halkın Sabrı

Mahsa Amini protestoları 2023 baharında büyük ölçüde dinmişti; ardından bir akut sessizlik çağı geldi ve sonra patlak veren son dalga, 2026 şubat ortasında resmi olarak “bastırılmış” sayıldı. Yüzeyden bakıldığında, bu da diğer bütün İran ayaklanmaları gibi — 1999 öğrenci hareketi, 2009 Yeşil Hareket, 2019 “Kanlı Aban”, 2022 “Kadın, Yaşam, Özgürlük” — bir kez daha “bastırıldı”. Ama her bastırılma, her seferinde bir öncekinden daha pahalıya mal oldu rejime; ve hiçbiri, sancağın hafızasını kazıyamadı.

Derafş-i Kâvyânî’nin hikâyesinin bize öğrettiği bir şey varsa, o da semboller ile hareketler arasındaki garip zaman ilişkisidir. Kâve’nin kaldırdığı önlük, tek bir günün ya da tek bir kuşağın eseri olarak okunamaz. Kaybolup yeniden ortaya çıkar; toprağa gömülüp bir başka bahar yeniden boy verir. 636’da Kâdisiye’de yırtıldı, 867’de Yâkub bin Leys’in mektubunda yeniden ortaya çıktı. On dokuzuncu yüzyılda fikir adamlarının kaleminde uyandı, 2022’de bir genç kadının ardından sokağa indi, ve 2026’nın o donuk ocak ayında bir mezarlığın üzerinde dalgalandı.

Bu yüzden, Tahran sokaklarında o sancağı taşıyan bir gencin elinde dalgalanan şey, bana sadece bir bayrak gibi görünmüyor. O elde, çok eski bir el var: yedi yüzyıl ülkesini yöneten ama kibre yenildiği için tahtı kaybeden bir kralın hatasından öğrenmiş bir el. Yılanlarına insan beyni yedirmeyi sıradan kılan bir tirana “hayır” demiş bir el. Evlatlarını birer birer toprağa veren ama içindeki sabrın bir gün öfkeye dönüşeceğini bilen bir babanın, demir döven nasırlı eli.

İran sokaklarında o sancağın yeniden açılmasını harika bir sembol olarak değerlendirmeniz, bu yüzden çok yerinde bir his. O bayrak, bir milletin yalnızca son birkaç yıllık siyasi tarihinden değil, kendi kendine anlattığı en eski hikâyesinden çıkıp meydana iniyor. Ve o hikâyenin kalbinde, herhangi bir krala değil, herhangi bir partiye değil, basit bir cümleye yer açılmış:

Zorba bir hükümdar evlatlarımızı kurban olarak isterse, biz önlüğümüzü mızrağa geçiririz.

İki bin yıl önce de böyleydi. Bugün de hâlâ böyle.

Hakan Müştak
@2026