Hakan Müştak

Değerli Akvaryum dostlarım, bu makaleyi aslında çok uzun yıllar önce özenle hazırlamış, kaleme almıştım. Zaman içinde bilgisayarımın derinliklerinde, eski disklerde kaybolup gittiğini sanıyordum; ta ki geçenlerde tesadüfen eski arşivleri karıştırırken yeniden denk gelene kadar. Meğer 2011 yılından beri unuttuğum, akvaryum forumlarında paylaştığım bu yazı bir köşede keşfedilmeyi bekliyormuş. Yıllar sonra bu emektar metni bulduğumda hem çok duygulandım hem de hobiye yeni başlayan ya da canlı yem üretiminde derinleşmek isteyen dostlarım için hala çok faydalı bir kaynak olduğunu fark ettim. İnternet dünyasında tekrar kaybolup gitmesine gönlüm elvermediği için, hem bir hafıza tazeleme hem de kalıcı bir kaynak olması adına yazımı güncelleyerek bloğuma taşımaya karar verdim. Umarım üretim yolculuğunuzda rehberiniz olur.

Beyaz kurtlar, halkalı yuvarlak solucanlar olup toprak solucanları ile yakın akrabadırlar. Pek çok akrabası gibi beyaz kurtların da tanımlanıp isimlendirilmesi, 1800’lerin ortalarında atağa kalkan bilimsel keşifler döneminde yapılmıştır.

Oligochaeta, toprak solucanları gibi diğer solucan familyalarını da kapsayan bir sınıftır. Bu sınıfın üyeleri, yaşadıkları toprak veya çamur içinde hareket etmelerini sağlayan kısa tüy ve kıllara sahiptir. Annelida (Halkalı Solucanlar) şubesinde tatlı suda yaşayan birkaç solucan türü bulunsa da geri kalan türlerin neredeyse tamamı karada yaşar. Bu solucanların pek çoğu açık renklere sahip olduğundan “beyaz solucanlar” olarak isimlendirilmişlerdir. Bunun yanında pembeden kırmızıya, kahverengiden siyaha kadar değişen renklerde türler görmek de mümkündür. Diş yapıları toprak solucanlarınınkine çok yakındır; bu benzerlik bir büyüteç yardımıyla daha rahat görülebilir. Vücutlarındaki halkalar, bu canlıların toprakta ilerlemelerini sağlar.

Neden Beyaz Kurt?

Beyaz kurtlar, pek çok kriter yönünden ilgi çekici canlı yemlerdir. Başta balıklar olmak üzere birçok amfibi (semenderler, kurbağalar) ve bazı kuş türleri (bülbüller gibi) için kullanılabilecek ideal bir besin kaynağıdır.

Öğütücü kurtların (Grindal kurt) yakın akrabası olan bu canlılar, balıklar için yüksek değerde protein ve yağ kaynağıdır. Beyaz kurtlar, bünyelerinde hastalık veya parazit taşımadıklarından hem deniz hem de tatlı su akvaryumlarında güvenle kullanılabilirler. Erişkinlerinin boyları 2.5 cm’ye kadar ulaşabildiği için büyük balıklar ve yetişkin yavrular için oldukça idealdir.

Doğal Yaşam Alanları ve Çevre Koşulları

Doğal ortamları topraklık alanlardır. İyi hazırlanmış çürümüş bitki, gübre ve toprak karışımında yüksek miktarda beyaz kurt popülasyonu barındırılabilir. Bu kurtlar kuru toprakta barınamazlar. Doğal olarak bulundukları diğer yerler ise rutebetli dökülmüş yaprak altları ile küçük gölcük ve derelerin kenarlarıdır.

Yüzeye yakın bölgeleri tercih ederler ancak yüzey kuruyacak olursa toprağın derinlerine doğru çekilirler. Bu davranışları toprak solucanlarıyla aynıdır. Ancak yapılan çalışmalar, beyaz kurtların toprak solucanlarına kıyasla daha fazla toprağa ihtiyaç duyduğunu ve ortam pH’ının kontrol altında tutularak aşırı asidik hale gelmesinin önlenmesi gerektiğini göstermiştir.

Kültür üretimi genel olarak öğütücü kurtlarla benzerlik gösterir. Ancak beyaz kurtlar için gereken sıcaklık, öğütücü kurtlara göre daha düşüktür. Gelişebilecekleri en ideal sıcaklık 16°C (60°F) civarıdır. Sıcaklık 2°C (35°F) altına düştüğünde solunumları durur; 24°C (75°F) ve üzerindeki sıcaklıklarda ise kurtlar ölür. İşte bu sebepten ötürü, özellikle yaz aylarında ülkemizde gerekli soğutucu tertibat (veya serin bir ortam) olmadan beyaz kurt üretmek oldukça zordur.

Üreme ve Yaşam Döngüsü

Beyaz kurtlar, yakın akrabaları toprak solucanları gibi hermafrodit (çift cinsiyetli) canlılardır. Her birey hem erkek hem de dişi üreme organlarını vücudunda taşır. Ancak kendi kendilerini dölleyemezler; üreyebilmek için mutlaka çiftleşmeye ihtiyaç duyarlar. Çiftleşme esnasında her iki beyaz kurt da partnerini döller og ardından ikisi de yumurta bırakır.

Yumurtalar “kokon” adı verilen bir yapı içinde bırakılır. Kokonlar saydam ve gözle görülmesi zor, oldukça küçük yapılardır. Her bir kokon ortalama 10-25  arasında yumurta içerir. Kokondaki yumurta sayısı, beslenme gibi çevresel faktörlerden ve ebeveynin yaşından doğrudan etkilenir. Yaşlı kültürler, olgun (genç) kültürlere nazaran daha az üreme kabiliyetine sahiptir. Çünkü yaşlı kültürlerde birey sayısı fazladır; buna bağlı olarak atık ve kirlenme oranı da yüksektir. Bu durum üreme üzerinde olumsuz bir etki yaratır.

Beyaz kurtların ömürleri ortalama olarak 2 ay kadardır. Bir beyaz kurt günde ortalama 20 yumurta, hayatı boyunca ise toplamda ortalama 750-1000 kadar yumurta bırakabilir.

Besin Değerleri ve Obezite Tartışması

Bu kurtlar, balıklarımızın gelişimi için gerekli temel besinleri içeren mükemmel birer yemdir. Ancak bazı akvaristler, yüksek yağ oranından dolayı özellikle dişi balıklarda yağlanmaya ve genel olarak obeziteye sebep olduğunu ileri sürmektedir. Bu durumun gerçeği yansıtmadığını, diğer yemlerle yapılan karşılaştırma tablosunda net bir şekilde görebilirsiniz:

Akvaryumda Kullanımı ve Yemleme Stratejileri

Beyaz kurtlar tatlı su altında birkaç gün, deniz akvaryumlarında ise birkaç saat yaşayabilirler. Ne yazık ki suya atıldıklarında dibe çöken kurtlar hızla kendilerini kuma gömerler; bu yüzden bazı balıklar onları fark edip yiyemeyebilir. Ancak çöpçü (Corydoras), vatoz ve salyangozlar bu canlıları saklandıkları yerlerden çıkarabilirler; bazı balık türleri de kumları eseleyerek bu kurtları avlar.

En iyi yöntem, kurtları az miktarda ve kontrollü vererek dibe düşüp saklanmalarını önlemektir. Böylece balıklar yemin yukarıdan geldiğini öğrenecek ve daha hızlı tüketecektir. Fakat bu durumda da büyük balıklar küçük balıkları korkutup yem yemelerine engel olabilir. Bunun çözümü, akvaryumun farklı iki noktasından eş zamanlı yemleme yapmaktır.

Kültür Kurulumu ve Yataklık Malzemesi Seçimi

Beyaz kurtlar özel üreticiler tarafından üretilip satılmaktadır. Bu kurtları üretmekte kullanılan en eski yöntem 305 mm x 255 mm x 75 mm (25 x 10 x 3 inç) boyutlarında sığ, tahta bir tepsidir. Bu tepsinin yüksekliğinin 3/4’ü iyi kalitede bahçe balçığıyla doldurulur, üstüne bir parça cam konup bir torba içinde saklanır.

Günümüzde ise daha modern kutular kullanılmaktadır. Özellikle boş dondurma kapları ya da ufak çaplı üretimler için boş yem kutuları uygundur. Ancak kullanılabilecek en ideal kaplar köpük (strafor) kutulardır; bunlar nemi ve sıcaklığı mükemmel şekilde muhafaza ettikleri için çok kullanışlıdırlar.

Kullanılacak kabın 3/4’ü uygun bir medya ile doldurulmalıdır. Kullanılan balçığın veya toprağın türü, bulunduğunuz bölgeye ve edindiğiniz tecrübeye göre değişebilir.

Önemli Uyarı: Kesinlikle doğrudan bahçe torfu (turba) kullanmayınız. Bunlar genellikle yüksek asidik madde içerir ya da asitte kaynatılarak hazırlanmıştır. Beyaz kurtlar ise nötr veya çok az alkali ortamlarda yaşarlar.

Sterilizasyonun Önemi

Kullanılan kapların ve medyanın kurulumdan önce mutlaka sterilize edilmesi gerekir. Bu aşamada teknoloji imdadımıza yetişiyor: Bu işi hiçbir yöntem mikrodalga fırın kadar iyi yapamaz. Mikrodalga, toprak içindeki tüm zararlı organizmaları ve parazitleri yok eder.

Kullanılan toprak nemli olmalı ama çamur gibi ıslak olmamalıdır. Nemi korumak için kap hava almayacak bir torbada saklanabilir ancak bu durumda torbaya hava basmak gerekir. Daha pratik bir yöntem ise toprağın üzerini uygun boyutta bir camla kapatmaktır. Böylece kalan boşluklardan toprak nefes alabilir, fazla ışık engellenir ve kuruma önlenir.

Toprak Seçerken Dikkat Edilmesi Gerekenler

1. Kimyasal Katkılar: Hazır bahçe toprakları genellikle gübreler, bitki gelişimini hızlandırıcılar ve yabani ot tohumlarını yok edici kimyasallarla işlem görmüştür. Bu katkıların hemen hepsi beyaz kurtlar için ölümcüldür. Diğer bir ifadeyle, bu kimyasallar bitkiler için ne kadar iyiyse, kurtlar için o kadar kötüdür.
2. pH Dengesi: Birçok solucan türü gibi beyaz kurtlar da optimum olarak hafif alkali pH’ya sahip topraklarda iyi gelişim gösterir. pH asidik karaktere doğru kaymaya başladığında üreme ve gelişim olumsuz etkilenir. Aşırı asidik topraklarda beyaz kurtlar kendilerini dışarı atmak istercesine üretim kabının kenarlarına tırmanırlar. Toprağın pH’sını yükseltmek isterseniz hazır pH yükselticiler kullanabilir veya toprağa bir miktar kireç ekleyebilirsiniz. Beyaz kurtlar, topraktaki pH değişimlerine diğer solucanlara kıyasla nispeten daha dayanıklıdır.
3. Toprak Yapısı: Beyaz kurtlar mümkün olduğunca yumuşak yapıdaki toprakları severler. Kullanılan toprakta aşırı miktarda kil bulunması iyi değildir; kil toprağın sertleşmesine neden olur. Çürümüş yaprak parçaları ve humus gibi maddeler toprağı yumuşak tutarak ideal ortamı hazırlar.

Alternatif Medya: Hindistan Cevizi Torfu (Coco Peat)

İstanbul Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesinin bu konudaki araştırması oldukça başarılı sonuçlar vermiştir. Ekim alanının bozulması, kokması veya aşırı konakçı (parazit) üretmesi gibi sıkıntıları olmayan Hindistan Cevizi Torfu (Coco Peat) gerçekten çok başarılı bir medyadır. En önemlisi sterildir, konakçı barındırmaz, neme karşı dayanıklıdır ve ek külfeti asgariye indirir.

Piyasadaki diğer toprak ve gübre alternatifleri çok geniş bir yelpazede farklı içeriklere sahip olduğundan üreticiyi yanıltabilir. Malzemeyi tarif etmek gerekirse; sıkıştırılmış, 30 x 30 x 10 cm ebatlarında, briket görünümünde satılan Hindistan Cevizi Torfunun ufak bir miktarı, 2,5 kg’lık bir yoğurt kabına gerekli yataklık yüksekliğini rahatlıkla sağlamaktadır.

Not: Kimi kaynaklar yataklık malzemesi olarak yanmış at ve sığır gübresinin de kullanılabileceğini belirtmektedir. Ancak gübrenin gerek kullanım zorluğu gerekse hijyen açısından yarattığı soru işaretleri nedeniyle kullanılmasını tavsiye etmiyoruz.

Kültür Yönetimi, Havalandırma ve Karanlık İhtiyacı

Beyaz kurtlar ışıktan hoşlanmazlar ve karanlık yerleri tercih ederler. Işık geçirmeyen, opak ve kapaklı bir kap seçerseniz istedikleri ortamı sağlamış olursunuz. Kapak, nemi içeride tutarken kültürünüzü istila etmek isteyen yabancı canlıları ve sinekleri dışarıda tutar.

Havalandırmayı (ventilasyon) sağlamak için üretim kabının kapağına mutlaka ince hava delikleri açılmalıdır. Oksijenin yeterli olmadığı ortamlarda kurtlar yine üretim kabının kenarlarına tırmanarak dışarı çıkma eğilimi gösterirler.

Besleme (Yemleme) Yöntemleri

Üretime başlamadan önce medyanın (toprağın) içine bir miktar yulaf karıştırmak, kurtların medyaya alışmasına ve yayılmasına yardımcı olur.

Ben besleme için pişmiş yarım patatesi toprağın üzerine koyup hafifçe bastırıyorum. Bu yöntem hem hava akımının olumsuz etkisini azaltıyor hem de kurtlara harika bir yem oluyor. Kap her gün kontrol edilmeli, patates çürürse veya tamamen yenirse ortamdan uzaklaştırılmalıdır. Alternatif olarak bebek mamaları, yulaf ezmesi, mısır unu ve mısır unu muhallebisi de kullanılabilir.

Kültürün Kontrolü

Kurtların bakımında toprağın yüzeyini hafifçe kaldırarak alttaki popülasyonu kontrol edin. Eğer yoğun bir kümelenme varsa, bu kurtların sağlıklı beslendiğini gösterir. Bu aşamadan sonra düzenli yemleme ve hasat zamanı gelmiş demektir. Yüzeye az bir miktar yulaf serpin ve günlük kontrol edin; yulaflar tüketilmişse ve görünürde kurt kalmamışsa miktarı biraz artırarak yeniden ekleyin. Eğer yemler yenmemişse, küflenip bozulmadan önce topraktan toplanmalı ve toprak yüzeyi hafifçe havalandırılmalıdır.

Beslenmenin Popülasyona Etkisi (Bilimsel Çalışma)

2004 yılında İstanbul Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesinde yapılan uluslararası bir çalışmada (The Effect of Different Diets on the White Worm / Farklı Besinlerin Beyaz Kurt Gelişimine Etkisi), bu canlıların verimli üretimi için en uygun besleme yöntemi araştırılmış ve 5 farklı diyet uygulanmıştır. Başlangıçta her kültüre 10 adet yetişkin beyaz kurt aşılanmış ve 3 ay boyunca gözlemlenmiştir. Sonuçlar şu şekildedir:

• Karbonhidrat Diyeti (Sütle ıslatılmış ekmek, mısır, buğday): 295 kurt
• Meyve Diyeti (Elma, muz, hurma püresi): 283 kurt
• Sebze Diyeti (Ispanak, patates, havuç ve lahana püresi): 165 kurt
• Alabalık Yemi (2  mm) Diyeti: 342 kurt
• Karışık Diyet (İlk 4 diyetin karışımı): 179 kurt

Bu çalışmadan da anlaşılacağı üzere, beyaz kurtlar protein ağırlıklı yemlere yoğun ilgi duymakta ve buna ihtiyaç duymaktadırlar. Popülasyonlarını en hızlı artırdıkları yem alabalık yemi olmuştur. Bizim de yaptığımız pratik çalışmalarda gördük ki, ufak/yavru alabalıklar için üretilen yüksek proteinli yemleri tercih etmek, kurtların daha kaliteli proteinle beslenmesini sağlarken balıklarımıza da daha dengeli bir besin sunmamıza imkan tanımaktadır.

 

Hasat Etme Yöntemleri

Kültürde asla aşırı yemleme yapılmamalı, yenmeyen yemler uzun süre bırakılmamalıdır. Kurtlar uzun süre açlığa dayanabilirler ancak yataklıkları (tarlanız) kurursa tamamen ölürler. Eğer ortamı çok ıslatırsanız kurtlar oksijensiz kalıp toprağın üzerine çıkar, hatta kutudan kaçmaya çalışırlar. Bu duruma kısa sürede müdahale edilmezse kurtlar ölür ve etrafa çok kötü bir koku yayılır; bu aşamadan sonra toprağı karıştırmak bile kültürü kurtarmaya yetmeyebilir.

Kurtları temiz bir şekilde hasat etmenin üç temel yolu vardır:

1. Isı Yöntemi: Üretim kutusunun altına veya yanına yüksek güçlü bir ısı kaynağı yerleştirilir. Kurtlar ısıdan kaçmak için toprağın en üst ve serin kısmında toplanırlar, buradan rahatça toplanabilirler.
2. Su Yöntemi: Bir miktar kurtlu toprak ayrı bir kaba alınır ve üzerine su eklenir. Yaklaşık 10 dakika sonra kurtlar sudan kaçarak üst kısımda temiz bir topak oluştururlar.
3. Cam Yöntemi (En Pratik Yol): Toprağın üzerine konan ufak bir cam parçasının altına yem yerleştirilir. Kurtların yemi tüketmek için en yoğun toplandığı anda cam kaldırılır. Camın üzerindeki kurtlar bir bıçak veya kart yardımıyla sıyrılır; toprakta kümelenenler ise cımbızla toplanarak temiz su dolu bir kaba aktarılır. Su birkaç kez değiştirilerek kurtlar topraktan tamamen arındırılır ve balıklara verilecek hale getirilir.

Hasat sonrasında eksilen toprak tamamlanmalı, nemlendirilmeli ve gerekirse yem eklenerek kültür dinlenmeye bırakılmalıdır.

Kültürün sürdürülebilirliği kutunun boyutuna bağlıdır. Küçük kutularda bir süre sonra popülasyon patlaması nedeniyle alan yetersiz kalacaktır; bu durumda daha büyük köpük kutulara geçilmelidir. Yeni bir kültür kurulduğunda normal şartlarda 2\3 hafta sonra hasada başlanır ancak koşullar optimumsa bu süre 1 haftaya kadar düşebilir. Tüm canlı yem üretimlerinde olduğu gibi, elinizde her zaman 2 veya 3 adet aktif kültür (tarla) bulunmalıdır. Bunları dönüşümlü kullanarak her kültüre dinlenme ve üreme zamanı tanımak en sağlıklı yöntemdir.

Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Yolları

Beyaz kurt yetiştiriciliğindeki en büyük zorluk, kültüre dışarıdan zararlı haşerelerin bulaşmasıdır.

• Meyve Sinekleri ve Siyah Sinekler: Verdiğiniz yemler meyve sinekleri için çekici olabilir. Kapağı kaldırdığınızda uçuşan küçük siyah sinekler görüyorsanız, bunları uzaklaştırıp kabı sıkıca kapatın ve kültürü daha serin bir yere alın. Sıcaklığın düşmesi sineklerin ilgisini ve üreme hızını azaltacaktır.
• Mite (Akar) ve Küçük Kurtçuklar: Sıkı kapatılmış kapaklar veya havalandırma delikleri, eğer delikler büyükse haşereleri engellemekte yetersiz kalabilir. Toprak yüzeyinde hareket eden çok ince beyaz noktalar görüyorsanız bunlar nem fazlalığından kaynaklanan akarlardır. Tarlanın hafifçe kurumasına (nemi azaltmaya) izin vermek bunlardan kurtulmanızı sağlayacaktır.
• Yabancı Toprak Solucanları: Bazen yüzeyde hızla kaçışan daha büyük, yabancı solucanlar görülebilir. Bunlardan kurtulmak için toprağı derin bir suyun içine koyun; yabancı solucanlar yüzmeye başlayacaktır. Bunları bir kepçe yardımıyla toplayarak yüzey balıklarınıza yem olarak değerlendirebilirsiniz. Ardından toprağı süzerek tekrar kutuya koyabilirsiniz.
• Küf ve Mantar Oluşumu: Yüzeyde kalın bir tabaka halinde beliren küf veya mantarın sebebi genellikle aşırı yemleme ya da başlangıçta toprağın iyi sterilize edilmemiş olmasıdır. Toprağı karıştırmak veya üzerine ince bir kat steril toprak ekleyip 8\10 gün boyunca hiç yem vermemek bu sorunu çözer. Ancak ortamdaki yüksek nem sebebiyle bir süre sonra tekrarlayabileceği unutulmamalı, yemleme porsiyonları küçük tutulmalıdır.

Sağlıklı canlılar dileklerimle,

Hakan Müştak @2011